سهیلا وحدتی بنا

نگاهی به واقعیت خشونت چند همسری

قضیه چند همسری آقای مهاجرانی بحث های سیاسی گوناگونی را بر انگیخت و باعث شد که هواداران و مخالفین سیاسی ایشان درباره پیامدهای این قضیه مطالبی بنویسند.  در همین حال این قضیه فرصتی پیش آورده که ما نگاهی به واقعیت مسئله چند همسری داشته باشیم. این نوشته به جنبه اجتماعی قضیه چند همسری و پیامدهای آن می پردازد.

مهمترین نکته قابل توجه در این قضیه ناهمخوانی فرهنگی ما با واقعیت چندهمسری است. در پی بازداشت آقای مهاجرانی و آشکار شدن قضیه همسر دوم ایشان، روزنامه شرق اعلام کرد که مایل به بازتاب دادن ادامه بحث بین مهسا یوسفی (همسر دوم آقای مهاجرانی) و خانواده کدیور نمی باشد و حتی از چاپ عکس عروسی آقای مهاجرانی و خانم یوسفی با اجازه دادستان امتناع ورزید. آقای مهاجرانی یک چهره شناخته شده سیاسی است و انتشار این عکس به موقعیت ایشان البته لطمه می زد. هم اکنون حتی بدون انتشار این عکس هم بسیاری معتقدند که این اقدام آقای مهاجرانی نوعی «خودکشی سیاسی» برای ایشان محسوب می شود. اما بیایید ببینم چرا چنین است؟ خوشبختانه پاسخ این است که فرهنگ جامعه ما «چندهمسری» را نمی پذیرد! و مردی که با بيش از یک زن ازدواج می کند، به عنوان يک شخصیت اجتماعی از چشم جامعه می افتد. نگاه جامعه ما به چند همسری نگاه مثبتی نیست، بلکه بسیار منفی بوده و از همین رو مایه ننگ اجتماعی مردانی که بدان مبادرت می ورزند شده و مرگ سیاسی ایشان را بهمراه دارد.

اما متاسفانه قانون جامعه ما چند همسری را رسمیت بخشیده یعنی اینکه از نظر حقوقی این قضیه به جامعه ما تحمیل می شود! در جامعه ای که وجدان آگاه آن چند همسری را نکوهیده می داند، و مرد دو زنه و اطرافیانش سعی در کتمان قضیه دارند، و همگان بر این امر اتفاق نظر دارند که این قضیه به وجهه سیاسی مرد بشدت لطمه می زند، جای تعجب و تاسف است که قوانین رسمی کشور «چند همسری» را بطور رسمی مجاز می داند و وسیله قانونی اجرای آن را فراهم می آورد. این بدان معناست که قانون ما چند گام عقب تر از وجدان جامعه حرکت می کند.

اما چرا وجدان جامعه ما چند همسری را نمی پذیرد و آن را نکوهیده می داند؟ پاسخ آشکار است زیرا که چند همسری شکل بارزی از «خشونت» علیه زنان و کودکان است. این خشونت آنچنان فجیع است که گاه در عمل به خودکشی زنان قربانی چندهمسری می انجامد. شدت و ابعاد این خشونت را در یک نگاه اجمالی می توان از جنبه های گوناگون زير بررسی نمود.

چندهمسری فجیع ترین شکل خشونت روانی برعلیه زن است. زنی که شوهر او با زنی دیگر ازدواج می کند، در ابتدا مثل هر انسان دیگری که دچار سانحه دردناکی می شود، دچار شوک ناباوری می شود و هنگامی که حقیقت را در می یابد، عمق درد بی اعتمادی در جانش خانه می کند: بی اعتمادی به شوهرش، بی اعتمادی به ازدواج، بی اعتمادی به آینده مشترک، بی اعتمادی به زندگی خانوادگی، و بدتر از همه بی اعتمادی به خودش، زن اعتماد به نفس خود را از دست می دهد، به زیبایی اش شک می کند، به اینکه می تواند دوست داشته شود شک می کند، و به موقعیت شخصی و خانوادگی خودش شک می کند و نه تنها درون او، که وجهه او و منزلت اجتماعی او نیز فرو مي ریزد. البته در همه جای دنیا خیانت همسر و رابطه جنسی او با دیگری، فرد را دچار تزلزل روحی و آسیب های شدید رواني می سازد. اما در جامعه نسبتا سنتی ما که جایگاه زن بطور عمده در خانواده تعریف می شود، و با پیوندهای خانوادگی و رابطه همسری زن هویت فردی و اجتماعی خود را تعریف می کند، چنین لطمه ای بس دردناک تر است. و آنچه باز بيشتر بر شدت درد می افزاید این است که قانون جامعه رسما از شوهر خشونتکار حمایت می کند و زن هيچ مبناي حقوقي برای اعتراض به چند همسری شوهرش را ندارد! هيچ عبارتي در فرهنگ حقوقي کشور ما نيست که درد اين زن را بيان کند.

شما مجسم کنید زنی را که همه هستی اش، يار زندگي اش، و به اصطلاح پشت و پناهش، در یک مرد خلاصه می شود، اين شوهر و پدر فرزندان اش است که تکیه گاه مادی و اجتماعی و در واقع نماد بیرونی خانواده محسوب مي شود و پوشش اجتماعی خانواده را می سازد. هنگامی که این مردی که همه زندگی جسمی و جنسی و عاطفی زن به پای او ریخته می شود با زن دیگری رابطه برقرار کند، انگار که همه موجوديت جنسی و عاطفی و زیبايي هاي جسمي زن را تحقير کرده و همچون زباله به زير پا ريخته و از روي آن عبور کرده است. نتيجه اينکه زن دچار شوک عاطفی و روحی شدیدی می شود که باعث می شود نگاه او به زندگی، به خودش، به رابطه عاطفی و جنسی و خلاصه همه جنبه های زندگی تغییر کند و یاس و بدبینی و شک و تزلزل به همه وجود و شعور و احساس او رخنه کند و حس بي اعتمادی و ناامني و تزلزل او را به سقوط روحي بکشاند.

متاسفانه فرهنگ مردسالار نیز چنان است که هنگامی که مردی با همسر دوم ازدواج مي کند، اگر چه این عمل مرد تقبیح می شود اما در عین حال همسر اول نیز در نگاه جامعه تحقیر می شود و گویا زن در این جریان حقارت و تحقیر خودش به گونه ای غیرمستقیم دست داشته و مقصر است! انگار که او باید هنر شوهر داری را خوب می دانست و مرد را از خود راضی نگه می داشت که زیر سر مرد بلند نشود، و این بر شدت آسیب روحی و لطمه روانی زن می افزاید.

چند همسری غالبا به خشونت فیزیکی نیز می انجامد. نارضایتی زن از عمل شوهر عموما به اوقات تلخی وی و دعواي او با شوهر می انجامد و متاسفانه بسیاری از اینگونه دعواها به خشونت فیزیکی و آزار بدنی زن توسط شوهر می انجامد. خشونت فیزیکی و کتک زدن زن برای ساکت نمودن او به عنوان پاسخ از طرف شوهر تبديل مي شود.

خشونت اقتصادی از دیگر جنبه های خشونت چندهمسری است. مردی که با زن دوم ازدواج می کند، بايد مخارج دو خانواده را بپردازد و نمی تواند همه دارایی خود را با همسرش شریک باشد و از اين رو زن در فشار و مضیقه اقتصادی قرار می گیرد. گاه اعتراض زن به وضعیت موجود باعث طلاق وی می شود و زنی که از نظر اقتصادی وابسته شوهرش بوده، بطور کامل از هرگونه توانایی اقتصادی محروم می شود. وحشت شديد از خشونت اقتصادی باعث مي شود که زنان بسازند و بسوزند.

خشونت جنسی نیز زایده دیگر چند همسری است.  زن از رابطه جنسی لذتبخش با شوهرش محروم می‌شود، و قانون و عرف جامعه او را از رابطه با مرد ديگر نيز باز می‌دارد. گذشته از آن، براي گروهي از زنان شدت تاثير خشونت چندهمسري چنان است که باور خود را به لذت جنسی براي هميشه از دست مي دهند و فقط به مادر بودن، و نه همسر بودن، براي بقيه عمر قناعت مي کنند.

خشونت چند همسری به زنان محدود نشده و شامل خشونت هاي گوناگون علیه کودکان و کودک آزاری نیز می شود که بطور مستقیم يا غیر مستقيم حاصل پديده چند همسري است.

شکل و محتوای رابطه پدر و فرزند با چندهمسري دگرگون مي شود و فرزند که پدر خود را به اندازه کافی نمی بینند، از دریافت عواطف پدری تا حد زیادی محروم می شود. همچنين به دلیل تنش های موجود ناشی از چند همسری پدر، به عاطفه پدربه خود شک می کند، و رابطه جنسی پدر را با زن دیگر عمده ترین دغدغه پدر و فراتر از نقش پدری او در زندگی می یابد. خشونت اقتصادی نیز بالطبع شامل حال کودکان نیز می شود که از برخی امکانات رفاهی محروم می شوند.

وجه غیرمستقیم خشونت چند همسری علیه کودکان در آن است که در دامان مادری که بشدت آسیب روانی دیده و مورد تحقیر و توهین قرار گرفته بزرگ می شوند و دردهاي روحي و آسیب هاي رواني مادر مي تواند تاثيرات مخرب دراز مدت بر کودکان داشته باشد. نيز اغلب اين کودکان در محیطی سرشار از تنش و نگرانی و ناامنی و بی اعتمادی رشد می کنند که بر سلامت روحی و شخصیت روانی آنان صدمات فراوان وارد می آورد. افزون بر همه این مسائل، بحران در خانواده و تنش حاصل از چند همسری به افسردگی مادر و کم حوصلگی پدر می انجامد و چنین پدر و مادری احتمال می رود که کودکان را خيلي بیشتر از حد معمول در معرض خشونت های جسمی و کتک زدن قرار دهند.

در اعلامیه جهانی حذف خشونت علیه زنان که سند قطعنامه 104/48 مجمع عمومی سازمان ملل متحد، مصوبه 23 فوریه 1994 می باشد، تعریف «خشونت» چنین درج شده است: “ هر عمل خشونت آميز بر اساس جنس كه به آسيب يا رنجاندن جسمی، جنسی، يا روانی زنان منجر بشود، يا احتمال می‌رود كه منجر شود” بر اساس این تعریف وبا توجه به آنچه در بالا آمد، می توان چند همسری را به عنوان شکل بارز و فجیعی از خشونت علیه زنان شناخت.

در این سند همچنین از موارد کلی خشونت از جمله خشونت جسمی، جنسی و روانی ياد شده و از موارد مشخصی از آن نیز نام برده شده است، از جمله ختنه زنان که در افریقا مرسوم است و خشونت مربوط به جهیزیه که دردهات هندوستان رایج است که شوهر زن را مورد آزار قرار می دهد تا جهیزیه بیشتری برای او بیاورد و حتی همسر خود را می کشد تا با ازدواج با زن دیگری، جهیزیه بیشتری را مالک شود. اما از چند همسری نامی برده نمی شود، چرا؟ بايد بدانيم که اگر از ختنه زنان و خشونت جهیزیه نام برده می شود، از آن روست که فعالین جنبش زنان در افریقا وهندوستان کار شایسته ای در شناساندن اشکال بومی خشونت منطقه خود به جهانیان انجام داده اند. و اگر از خشونت چندهمسری نامی برده نمی شود، نشانگر آن است که ما زنان ایرانی هنوز وظیفه خود را در عریان کردن اشکال بومی خشونت علیه زنان انجام نداده ایم. این بر ماست که همه اشکال خشونت علیه زنان را بر اساس تعریف خشونت شناسایی نموده و آن را نه فقط در سطح جامعه خود، بلکه در سطح جهان به همگان معرفی کرده و بشناسانیم. اين گامي ضروري در جهت بومي کردن فمينيسم در جامعه ماست که به ما کمک مي کند با اعتماد به نفس بيشتري و بدون الگوبرداري کورکورانه از غرب به جلو برويم. بدین ترتیب ما از حمایت افکار عمومی و آگاه مردم میهن خود و جهان در مبارزه با خشونت علیه زنان می توانیم یاری بگیریم.  امید است که در کنفرانس های آتی محلی، منطقه ای، و جهانی زنان اشکال بومی خشونت مورد بررسی و بحث قرار گرفته و به عموم شناسانده شود.

خشونت علیه زنان، یک مساله سیاسی که نباید انکار شود!
شعار فمینیست های غربی این بوده که «هر مسئله خصوصی زن یک مسئله سیاسی است» بدین معنا که مسئله ای که زن در زندگی خصوصی خود با آن دست به گریبان است، یک مسئله اجتماعی است که راه حل سیاسی دارد. مسئله خشونت علیه زنان اکثرا در حوزه زندگی خصوصی پیش می آید، اما از آنجاییکه این مسئله ی به ظاهر «خصوصی» در سطح جامعه رایج است و درباره بسیاری از زنان عمومیت دارد، و ریشه در فرهنگ و قانون و روابط اجتماعی دارد، و می تواند با تغییر قانون و بهبود سیستم اجتماعی حل شود، یک مسئله اجتماعی شمرده می شود، و البته براي هر مسئله اجتماعی يک راه حل سياسی وجود دارد.

خشونت علیه زنان در رابطه زناشويي که در حوزه شخصی ترین و خصوصی ترین روابط زن و مرد محسوب می شود مساله ای است که راه حل اجتماعی دارد و خصوصی شمرده نمی شود. راه حل یک مساله اجتماعی به عهده دست اندرکاران امور جامعه از جمله قانونگزاران و دولت است. بنابراین راه حل «سیاسی» دارد. در نتیجه مساله ای که ظاهرا در حیطه شخصی و خصوصی اتفاق می افتد، در واقع مساله ای سیاسی است. چند همسری در همه کشورهای مترقی جهان غیرقانونی است و جرم محسوب می شود، یعنی این که این شکل از خشونت علیه زنان رسما حذف شده است.  اما در کشور ما متاسفانه هنوز رسمیت دارد و به شکل یک معضل اجتماعی حل نشده باقی مانده است.

خشونت چند همسری نیز مساله ای است که شاید پیش از این خصوصی شمرده می شد، اما با رشد آگاهی زنان و نیز با آگاهی وجدان عمومی دیگر مساله خصوصی زنان شمرده نمی شود و انتظار راه حل به شیوه سیاسی برای آن انتظار می رود. امروزه ما به زنی که قربانی خشونت شوهرش واقع می شود، نمی توانیم بگوییم “این مشکل شخصی توست، خودت آن را حل کن!” بلکه همه جامعه موظف است که اینگونه مسائل را بررسي نموده و در راه حذف خشونت علیه زنان بکوشد. رابطه زن و مرد يك مسئله خصوصی است، اما به محض اينكه خشونت به هر شکل آن وارد اين رابطه شود، ديگر اين رابطه خصوصی نيست. در كشورهای مترقی، بهنگام بروز خشونت در خصوصی‌ترين رابطه انسان‌ها از جمله رابطه زن و شوهر، یا رابطه پدر و مادر با فرزندان، قانون وارد قضيه می‌شود، نيروی انتظامی دخالت می‌كند و جلوی خشونت را می گیرد، روان شناسان و مشاوران به کمک قربانی خشونت می شتابند، و دادگاه فرد خشونتکار را محاکمه می کند. به این ترتیب بخشی از سيستم اجتماعی مسئوليت رسيدگی به قضيه را به عهده می‌گيرد.

سازمان عفو بین الملل که هم اکنون تحت مدیریت یک زن بنگلادشی – آیرین خان – اداره می شود، امسال همزمان با روز جهانی زن یک کارزار دوساله در مبارزه با خشونت علیه زنان را آغاز نموده است. شعار عفو بین الملل در این کارزار این است که «سکوت در مقابل خشونت همدستی با خشونت است.» این شعار از آن رو حقیقت دارد که سکوت در مقابل خشونت در واقع به مفهوم انکار آن است! و انکار خشونت یعنی بیان اینکه اتفاقی نیفتاده، یا به عبارتی، خشونتی که اتفاق افتاده اشکالی ندارد! و در نتيجه یعنی تایید خشونت و مهر تاييد زدن بر عمل فرد خشونتکار. پس مي توان گفت که «انکار خشونت همدستی با خشونتکار است!»

انکار کردن خشونت به مفهوم انکار کردن حق زندگی بدور از خشونت و بهره وری از سلامت جسمی و روحی است که در ماده 12 «میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» آمده است، به مفهوم انکار کردن کرامت انسانی زن است که در اعلامیه جهانی حقوق بشر بر آن تاکید شده است، و در عمل به مفهوم انکار حقوق بشر زنان است. آنانکه قلم بدست می گیرند و از آبروی سیاسی مهاجرانی و نقشه رقیبان سیاسی وی در بی آبرو کردن او قلم فرسایی می کنند، وجه سیاسی شخصیت مهاجرانی را عمده می کنند، اما وجه شوهر بودن و پدر بودن او را – که عمده ترین جنبه قضیه است – به فراموشی می سپارند و بدین ترتیب وقوع خشونت را انکار می کنند. ما می توانیم واقعیت بازیهای سیاسی و استفاده هاي گوناگون رقیبان سیاسی از این قضیه را بررسي کنیم اما هيچ بهانه اي، ولو مصلحت سياسي، نبايد باعث شود که هيچ موردي از وقوع خشونت عليه زنان را انکار کنیم، بلکه بايد با صداي بلند از خشونت صحبت کنيم، قباحت و زشتي آن را به همه نشان دهيم، و وجدان جامعه را در جهت حذف آن بيدارتر کنيم.